आधुनिकताको भिडमा हराउँदै गरेको गाउँ : याद, बाध्यता र समृद्धिको एउटा जीवन्त बहस
कमल पोखरेल
कमल पोखरेल
गाउँ भन्ने बित्तिकै धेरैले नाक खुम्च्याउने आधुनिक समयमा पनि गाउँलाई मुटुमा सजाउनेहरूको कमी छैन । पछिल्लो समय शहरिया भिडभाड र प्रदूषित खानपानबाट आजित भएका मानिसहरूका लागि गाउँको अर्गानिक स्वाद र स्वच्छ हावापानी एउटा निर्विकल्प गन्तव्य बन्न थालेको छ । गाउँका कृषि उपजहरूको माग शहरमा यसरी बढ्दो छ कि, मानिसहरू ‘गाउँको उत्पादन’ भन्ने बित्तिकै मरिहत्ते गर्छन् । संघीयताको कार्यान्वयनसँगै स्थानीय तहहरूले कृषिमा ल्याएका केही उत्साहजनक कार्यक्रमले गर्दा, सानो संख्यामा भए पनि शहरबाट गाउँ फर्किएर व्यावसायिक कृषिमा लाग्ने लहर सुरु भएको छ । यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सुदृढ मात्र बनाएको छैन, गाउँप्रतिको दृष्टिकोणमा समेत सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको छ ।
गाउँ केवल एउटा भौगोलिक इकाइ मात्र होइन, यो त आत्मीयता, भाइचारा र मानवीय संवेदनाको एउटा बलियो खम्बा हो । जहाँ स्वच्छ हावापानीसँगै मानिसहरूको मन पनि सफा र मिलनसार हुन्छ । दुःखको समयमा छिमेकीको ढोका ढकढक्याउनु नपर्ने, आँखाको इसारामा सहयोगको हात अघि बढ्ने गाउँको त्यो मौलिक संस्कार आजका कंक्रिटका जंगलहरूमा कहाँ पाउनु ? तर, बिडम्बना ! वैदेशिक रोजगारी र रेमिट्यान्सको बढ्दो प्रभावले ग्रामीण जीवनको स्वरूप बदलिदिएको छ । राम्रो शिक्षा, स्वास्थ्य र आधुनिक सुविधाको खोजीमा युवा पुस्ता तराई र शहरतर्फ केन्द्रित हुँदा गाउँहरू बिस्तारै रित्तिँदै छन् । खेतीयोग्य जमिनहरू बाँझो हुँदै गएका छन् भने बुढापाकाहरू मात्र कुरेर बसेका गाउँहरूले आफ्ना सन्तानको बाटो हेरिरहेका छन् । यो रहरभन्दा बढी अवसरको खोजीमा उब्जिएको एउटा गम्भीर बाध्यता हो ।
शहरमा बसेर अथाह सम्पत्ति र सुविधा भोगिरहेका मानिसहरूलाई पनि आफ्नो बाल्यकालको त्यो गाउँले जतिबेला पनि झस्काइरहन्छ । महँगा गाडीमा सयर गर्ने र विश्वका विकसित देशहरू घुमिसकेका सम्भ्रान्तहरूलाई पनि “सबैभन्दा बढी कुन ठाउँ याद आउँछ ? भनेर सोध्दा, उनीहरूको एउटै उत्तर हुन्छ– “मेरो जन्मभूमि, जसले मलाई संस्कार र संघर्ष सिकायो ।” वास्तवमा ‘जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी’ को मर्म गाउँ पुगेपछि मात्र अनुभूत हुन्छ । मेरो नजरमा गाउँ त्यस्तो ठाउँ हो जहाँ पेशाभन्दा बढी सेवालाई, आधुनिकताभन्दा परम्परालाई र कृत्रिमताभन्दा अर्गानिकपनलाई महत्व दिइन्छ । पसिनाको पोखरीमा पौडी खेल्दै सामाजिक काममा रमाउने गाउँलेहरूको निस्वार्थ भावना नै हाम्रो सभ्यताको असली जग हो ।
ऐतिहासिक र राजनीतिक रूपमा पनि नेपालको हरेक परिवर्तनमा गाउँको भूमिका निर्णायक रहँदै आएको छ । चाहे त्यो राणा शासन विरुद्धको आन्दोलन होस् वा दश वर्षे जनयुद्ध र २०६२÷६३ को जनआन्दोलन, गाउँले दिएको साथ र बलिदानकै जगमा आज देशमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भएको हो । तर विडम्बना, जुन गाउँले परिवर्तनका लागि रगत र पसिना बगायो, त्यही गाउँले आजसम्म सोचेजस्तो विकास र समृद्धिको अनुभूति गर्न पाएको छैन । जिउँदाको जन्ती र मर्दाको मलामी हुने त्यो पवित्र थलोलाई राज्यले सधैं उपेक्षामा राख्नु दुखद पक्ष हो । महामारी र संकटका बेला ओत लाग्ने अन्तिम गन्तव्य गाउँ नै बन्ने गरे पनि राष्ट्रिय बजेट र प्राथमिकता अझै पनि शहरमुखी नै देखिन्छ ।
अबको आवश्यकता भनेको गाउँको यो मौलिकता जोगाउँदै त्यहाँ विकासका पूर्वाधारहरू पु¥याउनु हो । यदि गाउँमा बढ्दै गएको बाँझोपन र पलायनलाई रोक्न सकिएन भने ’समृद्ध नेपाल’ को नारा केवल कागजमा मात्र सीमित हुनेछ । सरकारले ग्रामीण क्षेत्रमा लगानीको वातावरण तयार गरी युवाहरूलाई आफ्नै माटोमा भविष्य देख्ने बनाउनुपर्छ । उपयुक्त आयोजना र सुविधाको ग्यारेन्टी गरेर शहरी जनसंख्यालाई गाउँतर्फ आकर्षित गर्न सके मात्र देशको समानुपातिक विकास सम्भव छ । गाउँ रित्तिनु भनेको हाम्रो संस्कार र पहिचान मेटिनु पनि हो, त्यसैले गाउँलाई माया मात्र होइन, यसको उत्थानका लागि सबैले सोच्नुपर्ने बेला आएको छ ।
